Serious games, applied games of gamification?
De stempelkaart bij je koffietent en een rollenspel waarin verpleegkundigen leren omgaan met agressie. Beide voorbeelden gebruiken spel bij leren en gedrag, maar het verschil is groot.
Dat rollenspel is een serious game (of een applied game want beide zijn eigenlijk hetzelfde). Het is een echt spel, gebouwd om je iets te leren of laten veranderen. De stempelkaart is gamification: geen spel, maar een spelelement dat op een gewone taak wordt geplakt.
Het verschil zit ook in de motivatie. Een goede serious game spreekt de speler aan op intrinsieke motivatie: je doet mee omdat je het wilt. Gamification leunt in de praktijk vaker op punten en badges, dus op prikkels van buitenaf. Dat hoeft geen probleem te zijn, maar het kan een valkuil zijn. Puur extrinsieke prikkels werken op de lange termijn nauwelijks.
In dit artikel lees je waar de termen vandaan komen, waarom ze door elkaar lopen en wanneer je welke aanpak nodig hebt.
Serious of applied games?
“Serious game” is de oude vertrouwde term, in 1970 bedacht door de Duits- Amerikaanse onderzoeker Clark C. Abt. Het is nog altijd de naam die de meeste mensen kennen. Maar er kleeft een nadeel aan: “serious” klinkt zwaar. Alsof het spelplezier ondergeschikt is aan het doel.
Daarom hoor je de laatste jaren vaker "applied games". Dat is wat ons betreft een betere beschrijving. Het zegt niet dat het spel zelf serieus moet zijn, maar dat gamedesign wordt toegepast op een specifiek probleem.
In de Nederlandse game-industrie heeft “applied games” inmiddels vaak de voorkeur. Maar onder het brede publiek loopt de naamsbekendheid nog achter. Bij Game Tailors gebruiken we daarom bewust “serious games”. Die term wordt sneller herkend door de mensen die ons benaderen.
Nederland als game hotspot |
|---|
Nederland is internationaal gezien een koploper in de ontwikkeling van serious games. De sector is uitgegroeid tot een volwassen markt met een totale omzet van 763 miljoen euro in 2024, een groei van 10,5 procent ten opzichte van 2021. Naast Game Tailors tellen we 613 actieve gamebedrijven. Ongeveer een kwart van alle gamebedrijven richt zich op serious games, en deze studio’s zijn samen goed voor meer dan 25 procent van de banen in de hele sector. |
En wat is gamification dan?
Laten we beginnen met wat Gamification niet is: gamification is geen game.
Bij een serious of applied game stap je echt in een nieuwe wereld met eigen regels. Bij gamification voeg je spelelementen toe aan de echte wereld. De bekendste voorbeelden hiervan zijn punten, badges en ranglijsten. In het Engels wordt dat ook wel afgekort tot PBL (Points, Badges, Leaderboards).
De volgende vormen van gamification heb je vast wel eens gezien:
de stempelkaart bij de koffietent
de badge in je sport-app
het klassement op het zomerkamp
de sticker die de juf geeft bij elke tekening
Typische gamification elementen: punten, badges en ranglijsten.
Het verschil tussen een serious game en gamification
Het verschil zit in de motivatie van de speler.
Een serious game draait om de ervaring. De speler beleeft iets en wil daar zelf invloed op uitoefenen. In het geval van een educatieve game, maakt het spel de speler geïnteresseerd in de leerstof. Het creëert intrinsieke motivatie: je speelt de game omdat je het wilt. Bijvoorbeeld wanneer medewerkers beter leren omgaan met cyber security.
Gamification leunt op prikkels van buitenaf. De speler doet iets omdat er punten te halen zijn, een prijs te winnen valt, of omdat een hogere plek op de ranglijst lonkt. Dat is extrinsieke motivatie.
Dat onderscheid lijkt subtiel, maar heeft grote gevolgen voor het effect.
De valkuil van gamification
Beloningen van buitenaf kunnen het diepere leereffect ondermijnen. Zodra "zoveel mogelijk punten halen" of "sparen voor een cadeau" het doel wordt, verschuift de aandacht van de leerstof naar de score. Spelers zoeken de kortste route naar de beloning, niet naar begrip van de stof.
Een bekend voorbeeld is de populaire taalapp Duolingo. De app geeft punten voor elke voltooide les. Gebruikers houden hun streak daarom vaak wel vol, maar onthouden lang niet alle leerstof. De app meet activiteit, niet kennis of vaardigheid. Geen probleem als het doel is dat mensen dagelijks even met de taal bezig zijn. Wie écht een taal wil leren, heeft meer nodig.
Daarom werkt gamification het best bij taken waar herhaling en volume belangrijker zijn dan diepgang. Veiligheidschecks afvinken, formulieren invullen, een verplichte module doorlopen. Ook bij eenvoudige fysieke taken kan het de productiviteit een zet geven. Denk aan orderpickers in een magazijn die punten krijgen voor elke correcte order, met een dagklassement op het scherm in de kantine.
Maar ook hier loop je een risico. Zodra de ranglijst het enige is dat telt, verschuift het gedrag. Verwacht dat er minder wordt opgeruimd en schoongemaakt en dat collega's elkaar onderling minder snel bijspringen.
Wat kies je: serious games of gamification?
De keuze is geen vraag wat “beter” is, maar wat je wilt bereiken.
Kies gamification als de taak nu eenmaal saai is, maar wel sneller of vaker moet gebeuren. Het gaat niet om leren, het moet gewoon gebeuren. Punten, badges of een ranglijst geven dat extra zetje om door te pakken.
Kies een serious game als mensen het onderwerp moeten begrijpen, de urgentie moeten voelen, of een nieuwe vaardigheid moeten ontwikkelen. Een serious game werkt omdat spelers willen meedoen, de leerstof zit verweven in een ervaring die ze actief beleven.
In onze game KlankKr8 leren kinderen lezen. Hierbij verdienen ze ook badges. Het verschil zit in de waarde van een badge. Het is geen "1000-punten"-badge of een "3x ingelogd"-badge. De speler krijgt badges voor elk woord dat ze leren lezen. Zo is de leerstof het doel van het spel en helpt het de speler te motiveren.
Een serious game combineren met gamification?
Misschien is die combinatie juist krachtig: een serious game waarin je leert, met daaromheen gamification om herhaling te stimuleren.
Dat kan inderdaad goed werken, alleen is het dan wel belangrijk dat de mechanieken goed worden ingezet. Het leren gebeurt in de game zelf: keuzes maken, consequenties ervaren, twijfelen. De gamification stimuleert vervolgens dat leerproces. Of het zit er als extra laag omheen: een herinnering om volgende week terug te komen voor de tweede missie, een overzicht dat laat zien hoeveel scenario’s je hebt doorlopen, een teamuitdaging om de hele organisatie aan boord te krijgen. In die gevallen moet deze gamification niet de boventoon voeren.
Wat je wilt voorkomen, is gamification binnen de spelervaring. Zodra spelers tijdens een dilemma punten zien oplopen, gaan ze optimaliseren voor de score. Ze kiezen het antwoord dat ze herkennen als “goed”, in plaats van de tijd te nemen om een lastige situatie écht te overwegen. Daarmee ondermijn je precies waarvoor je een serious game inzet.
De vuistregel voor een sterk leereffect:
'Begin bij de leerstof, dat is de kern. Bepaal wat het onderwerp zo belangrijk, interessant of boeiend maakt.'
Tot slot
Dus of je nu de term 'applied' of 'serious' games tegenkomt, het betekent gewoon hetzelfde: gamedesign dat iets concreets in beweging brengt, met de juiste vorm voor jouw doel. Bij Game Tailors gebruiken we de term serious games vanwege de herkenbaarheid.
Werk je aan een vraagstuk waarbij je twijfelt of een game of gamification de juiste oplossing is? Neem contact met ons op.
